Υπάρχουν πάνω από ένα δισεκατομμύριο αγελάδες στον πλανήτη, εκτρεφόμενες για έναν και μόνο σκοπό: το κρέας και τα προϊόντα τους. Εν τω μεταξύ, δισεκατομμύρια κοτόπουλα σφαγιάζονται ετησίως μόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες. Πρόβατα, γουρούνια, κατσίκες, κουνέλια, ελάφια —ο κόσμος τρώει χορτοφάγα ζώα κατά κόρον. Αντίθετα, τα σαρκοφάγα ζώα —όπως λιοντάρια, λύκοι ή αετοί— σχεδόν ποτέ δεν γίνονται κομμάτι της καθημερινής μας διατροφής. Αυτό δεν είναι τυχαίο. Πίσω από αυτή την προτίμηση κρύβονται απλές επιστημονικές αρχές, χημικοί κίνδυνοι, γευστικά και πολιτισμικά δεδομένα που όλα μαζί εξηγούν γιατί οι άνθρωποι σχεδόν πάντα «τρώμε τους χορτοφάγους και αφήνουμε τους κυνηγούς». Σε αυτό το άρθρο θα δούμε με απλό λόγο τους λόγους πίσω από αυτή την παγκόσμια συμπεριφορά.
Το μαθηματικό πρόβλημα
Το πρώτο και πιο καθαρό επιχείρημα είναι η ενέργεια. Το 1942 ο Raymond Lindeman περιέγραψε τον κανόνα που έγινε γνωστός ως 10% rule: σε κάθε βήμα της τροφικής αλυσίδας περίπου το 90% της ενέργειας χάνεται —ως θερμότητα, κίνηση, πέψη— και μόνο το 10% «ανεβαίνει» στο επόμενο επίπεδο. Φανταστείτε 100 κιλά χορταριού να δίνουν 10 κιλά ελάφι, και αυτό το 10άρι να δίνει 1 κιλό λύκο. Για να παραχθεί 1 κιλό κρέατος κορυφαίου σαρκοφάγου χρειάζεσαι πολύ περισσότερη πρώτη ύλη —και δη άλλη ζώα που τρώνε φυτά. Γι’ αυτό το μέσο κρέας σαρκοφάγου είναι ενεργειακά πανάκριβο στην παραγωγή. Και ιστορικά καμία κοινωνία δεν είχε την περίσσεια ενέργειας να αφιερώσει τόσα πολλά στο να τρώει κυρίως κορυφαίους θηρευτές.
Το πρόβλημα των τοξινών
Υπάρχει όμως και χημικός κίνδυνος: το φαινόμενο της biomagnification. Οι τοξίνες στο περιβάλλον —όπως ο υδράργυρος, το μόλυβδο ή βιομηχανικά χημικά— δεν εξαφανίζονται όταν περνούν από οργανισμό σε οργανισμό. Αντιθέτως συμπυκνώνονται. Ένα μικρό ψάρι απορροφά μικρή ποσότητα υδραργύρου· ένα μεγαλύτερο τρώει εκατοντάδες μικρότερα και «φορτώνεται» τον υδράργυρο τους· ένας καρχαρίας τρώει εκατοντάδες από αυτούς και έχει ακόμα περισσότερο. Γι’ αυτό οι γιατροί συμβουλεύουν τις έγκυες να αποφεύγουν καρχαρία, ξιφία και king mackerel. Η ίδια διαδικασία σχεδόν αφάνισε τους αετούς στις ΗΠΑ όταν το DDT συσσωρεύτηκε στην τροφική αλυσίδα και έκανε τα αυγά τους τόσο λεπτά που κατέρρεαν.
Παραδείγματα από την ιστορία
Η γνώση για τους κινδύνους μερικές φορές προέρχεται από σκληρή εμπειρία. Στις αποστολές στην Ανταρκτική και την Αρκτική, ομάδες που δεν ήξεραν τις τοπικές προφυλάξεις έφαγαν συκώτι πολικής αρκούδας ή σακούς με μεγάλη συγκέντρωση βιταμίνης Α και αρρώστησαν βαριά. Στην αποστολή του Douglas Mawson το 1911, μέλη που κατέφυγαν στο συκώτι έπαθαν συμπτώματα όπως δυνατούς πονοκεφάλους, αποφλοίωση δέρματος και οργανική ανεπάρκεια —όλα από hypervitaminosis A. Οι αυτόχθονες πληθυσμοί της Αρκτικής γνώριζαν και απέφευγαν αυτά τα όργανα για αιώνες.
Γεύση και φυσιολογία του κρέατος
Το κρέας των θηρευτών συνήθως έχει άλλη γεύση και υφή. Τα θηράματα συχνά ζουν με έντονο άγχος: κυνηγούν, καταδιώκονται, σπαταλούν ενέργεια. Αυτό αυξάνει την κορτιζόλη και την αδρεναλίνη στους μύες και μειώνει τη γλυκογόνο δεξαμενή που κάνει το κρέας τρυφερό. Το αποτέλεσμα είναι κρέας πιο σκληρό, πιο «gamey» με μυρωδία που πολλοί περιγράφουν ως έντονη ή μουχλιασμένη —συνδεδεμένη και με τα ανδρογόνα στις ίνες. Κυνήγοι που δοκίμασαν λύκο ή mountain lion συχνά λένε ότι είναι «βρώσιμο σε έκτακτη ανάγκη» αλλά όχι ευχάριστο.
Νόσος και παράσιτα
Οι θηρευτές τρώνε συχνά τα άρρωστα ή γερασμένα μέλη ενός πληθυσμού —και μαζί τρώνε και τα παράσιτα ή τους παθογόνους τους. Ασθένειες όπως η trichinosis συνδέονται παραδοσιακά με αρκούδα και με αγριογούρουνο. Οι βιολόγοι της άγριας ζωής επισημαίνουν επανειλημμένα ότι το κρέας σαρκοφάγων έχει πολύ μεγαλύτερο φορτίο παρασίτων και ασθενειών από το κρέας χορτοφάγων.
Εξαιρέσεις που επιβεβαιώνουν τον κανόνα
Υπάρχουν εξαιρέσεις αλλά ουσιαστικά επιβεβαιώνουν τον κανόνα. Το κρέας αρκούδας τρώγεται σε περιοχές της Σκανδιναβίας, της Ρωσίας και της Βόρειας Αμερικής, αλλά σχεδόν πάντα σε περιορισμένες ποσότητες και μαγειρεμένο πολύ καλά. Σε περιόδους λιμού εμφανίστηκαν λιοντάρια ή άλλα σαρκοφάγα ως τροφή —ακρότατη λύση όταν όλα τα άλλα είχαν εξαντληθεί. Στη Νότια Αφρική υπάρχει νόμιμη εκτροφή λιονταριών, αλλά κυρίως για το κόκκαλο και την αγορά παραδοσιακής ιατρικής στην Ασία, όχι για μαζική κατανάλωση κρέατος. Το γεγονός ότι αυτές οι πρακτικές είναι μικρές, αμφιλεγόμενες και επικεντρωμένες σε άλλα προϊόντα δείχνει πόσο ισχυρή είναι η παγκόσμια αποστροφή προς τις εκτεταμένες κατανάλωση σαρκοφάγων.
Ο πολιτισμός που ενισχύει τον κανόνα
Πολιτισμικοί και θρησκευτικοί κανόνες έχουν απλώς παγιώσει αυτό που ήδη υπαγόρευαν η βιολογία και η χημεία. Το Λευιτικό στο παλαιό τεστ άμεσα απαγορεύει τα πτηνά αρπακτικά και σαρκοφάγα με νύχια. Πολλές ισλαμικές ερμηνείες αποφεύγουν ζώα που κυνηγούν με δόντια ή νύχια. Σε ανεξάρτητες κοινωνίες ανά τον κόσμο τα μεγάλα αρπακτικά εμφανίζονται ως σύμβολα δύναμης, βασιλείας ή ιερότητας —και συχνά δεν είναι «για φαγητό». Στο κάτω-κάτω, δύσκολο να σεβαστείς ή να λατρέψεις ένα ζώο και μετά να το σέρνεις στο τραπέζι.
Συμπέρασμα
Τελικά δεν υπάρχει μία μοναδική εξήγηση. Η απάντηση είναι σύνθετη: η ενεργειακή οικονομία (10% rule), η biomagnification των τοξινών, η γευστική και φυσιολογική ποιότητα του κρέατος και ο υψηλότερος κίνδυνος ασθενειών, μαζί με πολιτιστικές απαγορεύσεις και σεβασμό προς τα αρπακτικά, όλα συσσωρεύονται. Το αποτέλεσμα είναι ένα σχεδόν παγκόσμιο μοτίβο: τρώμε χορτοφάγα, αποφεύγουμε σαρκοφάγα. Δεν το επινόησε κάποιος ένας πολιτισμός· το είδαμε ξανά και ξανά παντού και φτιάξαμε γύρω του τη διατροφή και τις αξίες μας.
Θες να το μοιραστείς; Σου ήταν γνωστά αυτά τα στοιχεία; Αν σου άρεσε το άρθρο ή το βρήκες ενδιαφέρον, μοιράσου το ή ρίξε μια ματιά σε άλλα κείμενα της σελίδας για περισσότερα θέματα.