Το 1025, η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία της Ανατολής βρισκόταν στο αποκορύφωμά της. Ο Βασίλειος Β΄ είχε συντρίψει το βουλγαρικό κράτος, είχε γεμάτο θησαυροφυλάκιο και σχεδίαζε νέες εκστρατείες, ακόμη και για την ανάκτηση της Σικελίας. Τέσσερις αιώνες αργότερα, η Κωνσταντινούπολη ήταν μια συρρικνωμένη πόλη, την οποία υπερασπίζονταν λιγότεροι από 8.000 στρατιώτες. Η μεγάλη αυτή πτώση ίσως δεν ξεκίνησε από μια μάχη, αλλά από μια προσωπική απόφαση του αυτοκράτορα: ο Βασίλειος Β΄ δεν παντρεύτηκε και δεν απέκτησε διάδοχο. Ρωμαίοι, όχι «Βυζαντινοί» Οι κάτοικοι της αυτοκρατορίας δεν αποκαλούσαν ποτέ τον εαυτό τους Βυζαντινό. Θεωρούσαν ότι ήταν Ρωμαίοι και ότι το κράτος τους αποτελούσε τη συνέχεια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στην Ανατολή. Ο όρος «Βυζαντινή» καθιερώθηκε αρκετούς αιώνες αργότερα από δυτικούς ιστορικούς. Η ονομασία έχει ενδιαφέρον, όμως το κρίσιμο στοιχείο ήταν η πολιτική σταθερότητα που είχε δημιουργήσει ο Βασίλειος Β΄. Μια αυτοκρατορία χωρίς ασφαλή διαδοχή Ο Βασίλειος κυβέρνησε σχεδόν πενήντα χρόνια και πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής του σε εκστρατείες. Μετά τη νίκη του επί των Βουλγάρων, οι πηγές αναφέρουν ότι τύφλωσε χιλιάδες αιχμαλώτους, αν και οι αριθμοί πιθανότατα έχουν διογκωθεί. Όταν πέθανε, τα σύνορα εκτείνονταν από τη νότια Ιταλία έως τον Καύκασο. Ωστόσο, πίσω του άφησε ένα τεράστιο πολιτικό κενό. Ο θρόνος πέρασε αρχικά στον αδελφό του, Κωνσταντίνο Η΄, και στη συνέχεια σε μια σειρά ηγεμόνων που συνδέονταν με την κόρη του, Ζωή. Οι νέοι αυτοκράτορες δεν διέθεταν ούτε την ικανότητα ούτε την πειθαρχία του Βασιλείου. Το 1028 καταργήθηκε ο φόρος που είχε επιβληθεί στους μεγάλους γαιοκτήμονες για την προστασία των μικρών αγροτών. Λίγες δεκαετίες αργότερα, διαλύθηκε μια μεγάλη ανατολική στρατιωτική δύναμη, με αντάλλαγμα την είσπραξη φόρων από την περιοχή. Η πραγματική αιτία της απώλειας της Ανατολίας Η μάχη του Μαντζικέρτ το 1071 συχνά θεωρείται η στιγμή που καταστράφηκε η αυτοκρατορία. Ο Ρωμανός Δ΄ ηττήθηκε και αιχμαλωτίστηκε από τον Σελτζούκο σουλτάνο Αλπ Αρσλάν, όμως οι όροι απελευθέρωσής του δεν ήταν καταστροφικοί. Η μεγαλύτερη ζημιά προκλήθηκε μετά τη μάχη. Η οικογένεια των Δουκών, της οποίας στρατηγός είχε εγκαταλείψει τον Ρωμανό στο πεδίο, κατέλαβε την εξουσία. Ο Ρωμανός τυφλώθηκε και πέθανε από τα τραύματά του. Για περίπου μία δεκαετία, αντίπαλες ομάδες πολεμούσαν μεταξύ τους και χρησιμοποιούσαν Τούρκους μισθοφόρους. Το 1078, ένας από τους διεκδικητές παρέδωσε τη Νίκαια στους Τούρκους. Έτσι, η Ανατολία δεν χάθηκε μόνο από τους Σελτζούκους, αλλά και από τον εμφύλιο πόλεμο των Ρωμαίων. Η μικρή αλλαγή που θα άλλαζε τα πάντα Το πιο ρεαλιστικό εναλλακτικό σενάριο δεν είναι να κερδίσει ο Ρωμανός στο Μαντζικέρτ ούτε να σταματήσουν οι αραβικές κατακτήσεις αιώνες νωρίτερα. Είναι πολύ απλούστερο: ο Βασίλειος Β΄ παντρεύεται και αποκτά έναν γιο. Ο γιος αυτός, που θα μπορούσε να ονομαστεί Κωνσταντίνος, θα ήταν περίπου τριάντα ετών το 1025. Θα είχε ήδη υπηρετήσει στον στρατό, θα γνώριζε τους στρατηγούς και θα μοιραζόταν την καχυποψία του πατέρα του απέναντι στους μεγάλους γαιοκτήμονες. Η ύπαρξη ενός ξεκάθαρου διαδόχου θα περιόριζε τις συνωμοσίες και θα εμπόδιζε τους φιλόδοξους αξιωματούχους να διεκδικούν διαρκώς τον θρόνο. Οι μικροί στρατιώτες-αγρότες της Ανατολίας θα διατηρούσαν πιθανότατα τη γη τους και θα συνέχιζαν να αποτελούν τη βάση του στρατού. Παράλληλα, είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς τον γιο του «Βουλγαροκτόνου» να διαλύει δεκάδες χιλιάδες στρατιώτες στα ανατολικά σύνορα για λόγους οικονομίας. Οι Σελτζούκοι και οι Σταυροφορίες Οι τουρκικοί λαοί θα εξακολουθούσαν να κινούνται προς τη Δύση και οι Σελτζούκοι θα έφταναν στην Αρμενία. Ίσως οι Ρωμαίοι να έχαναν ακόμη και μια μάχη όπως το Μαντζικέρτ. Όμως, με ασφαλή δυναστεία και διαθέσιμο στρατό, δεν θα ακολουθούσε εμφύλιος πόλεμος. Η Ανατολία θα παρέμενε στην αυτοκρατορία ή, τουλάχιστον, οι Τούρκοι θα γίνονταν ένας επικίνδυνος γείτονας και όχι οι νέοι κύριοι της περιοχής. Αυτό θα άλλαζε και την ιστορία των Σταυροφοριών. Ο Αλέξιος Α΄ Κομνηνός ζήτησε βοήθεια από τον πάπα το 1095 επειδή οι Σελτζούκοι είχαν καταλάβει μεγάλο μέρος της Ανατολίας. Αν η περιοχή βρισκόταν ακόμη υπό ρωμαϊκό έλεγχο, η ανάγκη για δυτική στρατιωτική βοήθεια θα ήταν πολύ μικρότερη. Οι Σταυροφορίες ίσως να πραγματοποιούνταν αργότερα, να είχαν διαφορετικό στόχο ή να ήταν πολύ μικρότερες. Η καταστροφή του 1204 και η άνοδος των Οθωμανών Η εξάρτηση από τη Βενετία θα μπορούσε επίσης να είχε αποφευχθεί. Το 1082, η αυτοκρατορία παραχώρησε στους Βενετούς σημαντικά εμπορικά προνόμια, επειδή χρειαζόταν πλοία. Αν διέθετε ισχυρό στόλο και υγιή οικονομικά, θα μπορούσε να διαπραγματευτεί καλύτερους όρους. Χωρίς μεγάλη εξάρτηση από τη Βενετία και χωρίς την ίδια δυναμική των Σταυροφοριών, η άλωση της Κωνσταντινούπολης από την Τέταρτη Σταυροφορία το 1204 θα ήταν πολύ λιγότερο πιθανή. Η λεηλασία της πόλης αποδυνάμωσε οριστικά την αυτοκρατορία. Αργότερα, οι Οθωμανοί αναπτύχθηκαν σε ένα σύνορο που είχε ήδη καταρρεύσει. Αν αυτό το σύνορο παρέμενε ισχυρό, το οθωμανικό κράτος ίσως να μην εμφανιζόταν ποτέ με τη μορφή που γνωρίζουμε. Ένας διαφορετικός κόσμος σήμερα Η αυτοκρατορία θα αντιμετώπιζε ακόμη τους Μογγόλους, την πανώλη και τους αδύναμους αυτοκράτορες. Ωστόσο, ένα ισχυρό κράτος θα μπορούσε να απορροφήσει αυτά τα πλήγματα καλύτερα από μια απομονωμένη πόλη. Ίσως να επιβίωνε ως μια μικρότερη ελληνορθόδοξη δύναμη, με τον έλεγχο της Ελλάδας, των νησιών του Αιγαίου και του μεγαλύτερου μέρους της Ανατολίας. Η Κωνσταντινούπολη θα παρέμενε το κέντρο του ορθόδοξου κόσμου και όχι η Μόσχα. Η Ρωσία θα είχε απέναντί της έναν ισχυρό χριστιανικό γείτονα που θα έλεγχε τα Στενά. Ακόμη και η Αναγέννηση ίσως να εξελισσόταν διαφορετικά, αφού πολλοί Έλληνες λόγιοι που εγκαταστάθηκαν στην Ιταλία μετά την παρακμή της αυτοκρατορίας συνέβαλαν στη διάδοση της αρχαίας γραμματείας. Μια αυτοκρατορία που κρίθηκε από έναν γάμο Το σενάριο αυτό δεν αποδεικνύει ότι ένας διάδοχος θα έσωζε για πάντα τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Δείχνει όμως πόσο σημαντική μπορεί να γίνει μια μικρή απόφαση στην κορυφή της εξουσίας. Ένας γάμος του Βασιλείου Β΄ ίσως να απέτρεπε την πολιτική αστάθεια, να διατηρούσε τον στρατό της Ανατολίας και να άλλαζε την πορεία ολόκληρης της νοτιοανατολικής Ευρώπης. Γνωρίζατε αυτή την πλευρά της ιστορίας; Αν σας φάνηκε ενδιαφέρουσα, μπορείτε να μοιραστείτε το άρθρο και να περιηγηθείτε στην ιστοσελίδα για περισσότερα σχετικά κείμενα.
Διάρκεια άρθρου:
Λιγότερο απο 1 λεπτό
Λεπτά