Τι θα συνέβαινε αν τα τείχη της Κωνσταντινούπολης άντεχαν στις 29 Μαΐου 1453; Η επιβίωση της πόλης δεν ήταν αδιανόητη. Όμως, άλλο η αποτυχία μιας πολιορκίας και άλλο η σωτηρία μιας αυτοκρατορίας. Το Βυζάντιο είχε περιοριστεί σε ελάχιστα εδάφη, με άδεια ταμεία και ισχυρούς γείτονες. Μια διαφορετική έκβαση θα μπορούσε να αλλάξει την Ανατολική Μεσόγειο, όχι όμως απαραίτητα την πορεία ολόκληρου του κόσμου.
Μια πολιορκία που μπορούσε να αποτύχει
Περίπου 7.000 υπερασπιστές αντιμετώπιζαν έναν οθωμανικό στρατό που υπολογίζεται σε 50.000 έως 80.000 άνδρες. Παρά την ανισορροπία, η πόλη αντιστάθηκε για 53 ημέρες. Στις 20 Απριλίου, τέσσερα χριστιανικά πλοία κατάφεραν να διασπάσουν τον αποκλεισμό. Παράλληλα, ο μεγάλος βεζίρης Çandarlı Halil Pasha υποστήριζε την εγκατάλειψη της πολιορκίας, ενώ η Βενετία ετοίμαζε βοήθεια, με μεγάλη καθυστέρηση. Η οθωμανική νίκη δεν ήταν προδιαγεγραμμένη.
Τρεις αλλαγές για μια διαφορετική κατάληξη
Ένα πιθανό εναλλακτικό σενάριο στηρίζεται σε τρεις εξελίξεις: ο Γενουάτης διοικητής Giovanni Giustiniani δεν τραυματίζεται στην τελική επίθεση, ο βενετικός στόλος αποπλέει νωρίτερα και η παράταξη που ζητά αποχώρηση επικρατεί στο οθωμανικό στρατόπεδο. Αυτό δεν εγγυάται τη σωτηρία, αλλά θα μπορούσε να οδηγήσει σε υποχώρηση του Mehmed II. Το κρίσιμο ερώτημα, βέβαια, θα ήταν τι θα εμπόδιζε την επιστροφή του.
Μια αυτοκρατορία χωρίς οικονομικά στηρίγματα
Η Κωνσταντινούπολη είχε λιγότερους από 50.000 κατοίκους, με χωράφια και περιβόλια ανάμεσα στις κατοικημένες περιοχές. Ο Κωνσταντίνος ΙΑ΄ δεν είχε παιδιά ούτε επαρκή στρατό. Η οικονομική εξάρτηση ήταν ακόμη βαθύτερη: τα αυτοκρατορικά κοσμήματα είχαν δοθεί ενέχυρο στη Βενετία ήδη από το 1343 και δεν επιστράφηκαν ποτέ. Κατά την πολιορκία, εκκλησιαστικά ασημικά έλιωναν για να αγοραστούν τρόφιμα. Η επιβίωση απαιτούσε χρήματα που το κράτος δεν διέθετε.
Το εμπόριο που πλούτιζε άλλους
Παρότι η πόλη βρισκόταν σε κομβικό εμπορικό πέρασμα, μεγάλο μέρος των κερδών κατέληγε στους Ιταλούς εμπόρους. Σύμφωνα με τον Νικηφόρο Γρηγορά, στα μέσα του 14ου αιώνα ο γενουατικός Γαλατάς εισέπραττε περίπου 200.000 χρυσά νομίσματα ετησίως από τελωνεία, έναντι μόλις 30.000 του βυζαντινού κράτους. Μετά από μια επιτυχημένη άμυνα, ο αυτοκράτορας πιθανότατα θα παραχωρούσε νέα προνόμια για να εξασφαλίσει υποστήριξη. Η σωτηρία θα είχε τίμημα την ακόμη μεγαλύτερη εξάρτηση.
Ένας αποδυναμωμένος σουλτάνος
Μια αποτυχία θα έπληττε το κύρος του νεαρού Mehmed II και θα ενίσχυε τους αντιπάλους του στην αυλή. Θα μπορούσε να αντιμετωπίσει ακόμη και αμφισβήτηση της εξουσίας του, αν και πιθανότερη φαίνεται η παραμονή του στον θρόνο και η αναζήτηση ευκολότερων κατακτήσεων. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία, πάντως, θα παρέμενε ισχυρή, με πρωτεύουσα την Αδριανούπολη και δικό της πέρασμα ανάμεσα στην Ευρώπη και την Ασία, μέσω της Καλλίπολης.
Ο Κολόμβος μάλλον θα ταξίδευε κανονικά
Η ιδέα ότι η Άλωση έκλεισε τους δρόμους προς την Ασία και προκάλεσε τις υπερπόντιες εξερευνήσεις δεν στηρίζεται στη χρονολόγηση των γεγονότων. Οι Πορτογάλοι εξερευνούσαν τις αφρικανικές ακτές δεκαετίες πριν από το 1453. Επιπλέον, βασικές διαδρομές των μπαχαρικών περνούσαν από την Αίγυπτο και τη Συρία, τότε υπό τους Μαμελούκους. Το ταξίδι του Κολόμβου δεν εξαρτιόταν από την τύχη της Κωνσταντινούπολης, επομένως πιθανότατα θα πραγματοποιούνταν ούτως ή άλλως.
Η Αναγέννηση και η θέση της Μόσχας
Ούτε η Αναγέννηση θα σταματούσε: Έλληνες λόγιοι δίδασκαν στην Ιταλία ήδη πριν από την Άλωση. Μια ελεύθερη Κωνσταντινούπολη θα μπορούσε, ωστόσο, να παραμείνει ενεργό κέντρο ελληνικής παιδείας. Διαφορετική θα ήταν και η συμβολική θέση της Μόσχας. Με αυτοκράτορα και πατριάρχη στην Κωνσταντινούπολη, η διεκδίκηση του τίτλου της «Τρίτης Ρώμης» θα γινόταν δυσκολότερη. Η Ρωσία θα μπορούσε να εμφανιστεί περισσότερο ως προστάτιδα παρά ως κληρονόμος του Βυζαντίου.
Τρεις δρόμοι επιβίωσης
Το πιθανότερο ενδεχόμενο θα ήταν μια νέα οθωμανική πολιορκία και η πτώση της πόλης λίγες δεκαετίες αργότερα. Μια δεύτερη διαδρομή θα οδηγούσε σε εμπορικό λιμάνι υπό ουσιαστικό ιταλικό έλεγχο, με τον αυτοκράτορα κυρίως διακοσμητικό. Η πιο απίθανη, αλλά ενδιαφέρουσα δυνατότητα θα ήταν μια μικρή, σχετικά ουδέτερη πόλη-κράτος: μια ορθόδοξη Βενετία στον Βόσπορο, χρήσιμη σε όλους και πιθανώς εξαρτημένη σταδιακά από τη Ρωσία.
Η διαφορά για τους ανθρώπους
Ακόμη και μια προσωρινή σωτηρία θα είχε τεράστια σημασία. Οι εκτιμήσεις που παρατίθενται για την ιστορική Άλωση μιλούν για περίπου 30.000 κατοίκους που οδηγήθηκαν στη δουλεία. Η αποτροπή της θα μπορούσε να χαρίσει σε χιλιάδες οικογένειες τουλάχιστον μία γενιά ελευθερίας. Η αυτοκρατορία ίσως να μην αναγεννιόταν, αλλά οι άνθρωποί της θα κέρδιζαν κάτι πολύ πραγματικό.
Aν βρήκατε το άρθρο ενδιαφέρον, μπορείτε να το μοιραστείτε και να περιηγηθείτε στην ιστοσελίδα για περισσότερα σχετικά θέματα.