Στις 6 Αυγούστου 1945, δέκα Γερμανοί πυρηνικοί επιστήμονες, κρατούμενοι σε μια εξοχική κατοικία στην Αγγλία, άκουσαν στο ραδιόφωνο ότι μια ατομική βόμβα είχε καταστρέψει τη Χιροσίμα. Ο Werner Heisenberg αρχικά δεν το πίστεψε. Τα κρυμμένα βρετανικά μικρόφωνα κατέγραφαν την έκπληξή τους. Είχαν εργαστεί επί χρόνια για το ναζιστικό πυρηνικό πρόγραμμα, αλλά οι Αμερικανοί είχαν φτάσει πρώτοι στον στόχο. Γιατί απέτυχε η Γερμανία και τι θα άλλαζε αν είχε προλάβει; Η απάντηση απαιτεί να ξεχωρίσουμε την πραγματική ιστορία από τις υποθέσεις.
Η ανακάλυψη που άνοιξε τον δρόμο
Τον Δεκέμβριο του 1938, στο Βερολίνο, οι Otto Hahn και Fritz Strassmann εντόπισαν βάριο μετά τον βομβαρδισμό ουρανίου με νετρόνια. Η Lise Meitner, που είχε εγκαταλείψει τη ναζιστική Γερμανία, και ο ανιψιός της Otto Frisch εξήγησαν το αποτέλεσμα: ο ατομικός πυρήνας είχε διασπαστεί. Ήταν η πυρηνική σχάση. Αν τα νετρόνια μιας διάσπασης προκαλούσαν νέες διασπάσεις, θα μπορούσε να δημιουργηθεί αλυσιδωτή αντίδραση, απελευθερώνοντας τεράστια ενέργεια.
Ένα ισχυρό ξεκίνημα
Το 1939 συγκροτήθηκε η γερμανική ερευνητική ομάδα που έμεινε γνωστή ως «Λέσχη Ουρανίου». Με την έναρξη του πολέμου, το πρόγραμμα πέρασε στον στρατό. Η Γερμανία απέκτησε πρόσβαση σε κοιτάσματα ουρανίου στα προσαρτημένα εδάφη της Τσεχοσλοβακίας και κατέσχεσε μεγάλες ποσότητες μεταλλεύματος στο Βέλγιο. Στην κατεχόμενη Νορβηγία έλεγχε το εργοστάσιο του Βέμορκ, που παρήγαγε βαρύ ύδωρ, υλικό χρήσιμο για την επιβράδυνση των νετρονίων σε έναν αντιδραστήρα.
Οι διώξεις που ενίσχυσαν τον αντίπαλο
Το καθεστώς είχε ήδη υπονομεύσει την επιστημονική του βάση. Οι αντισημιτικές διώξεις απομάκρυναν επιστήμονες από τα πανεπιστήμια και έσπρωξαν πολλούς στην εξορία. Οι Albert Einstein, Leo Szilard, Edward Teller και Hans Bethe έφυγαν από τη Γερμανία. Ο Enrico Fermi εγκατέλειψε την Ιταλία, καθώς η σύζυγός του ήταν Εβραία. Αρκετοί πρόσφυγες συνέβαλαν αργότερα στην αμερικανική βόμβα. Η ναζιστική ιδεολογία αποδυνάμωσε την ίδια την έρευνα που θα μπορούσε να υπηρετήσει τους στρατιωτικούς της στόχους.
Ένα προβληματικό πείραμα και μια κρίσιμη απόφαση
Το 1941, δοκιμές του Walther Bothe έδειξαν ότι ο γραφίτης δεν ήταν κατάλληλος για την επιβράδυνση νετρονίων. Όμως το δείγμα περιείχε προσμείξεις βορίου, που απορροφούσαν νετρόνια. Οι Γερμανοί στράφηκαν στο δυσεύρετο βαρύ ύδωρ, ενώ οι Αμερικανοί χρησιμοποίησαν εξαιρετικά καθαρό γραφίτη. Τον Δεκέμβριο του 1942, η ομάδα του Fermi πέτυχε στο Σικάγο την πρώτη ελεγχόμενη πυρηνική αλυσιδωτή αντίδραση. Παράλληλα, η γερμανική ηγεσία δεν έδωσε απόλυτη προτεραιότητα σε ένα όπλο που θα απαιτούσε χρόνια ανάπτυξης.
Η διαφορά στην κλίμακα
Οι Ηνωμένες Πολιτείες ακολούθησαν διαφορετικό δρόμο. Το Πρόγραμμα Μανχάταν απέκτησε τεράστιες εγκαταστάσεις, περίπου 130.000 εργαζομένους στην κορύφωσή του και χρηματοδότηση περίπου δύο δισεκατομμυρίων δολαρίων της εποχής. Η γερμανική προσπάθεια παρέμεινε πολύ μικρότερη και κατακερματισμένη. Επιπλέον, Νορβηγοί κομάντος κατέστρεψαν εγκαταστάσεις παραγωγής βαρέος ύδατος το 1943. Το 1944, η αντίσταση βύθισε πλοίο που μετέφερε σχετικό φορτίο, με απώλειες και μεταξύ αμάχων. Ο τελευταίος γερμανικός αντιδραστήρας, στο Χάιγκερλοχ, δεν πέτυχε αυτοσυντηρούμενη αλυσιδωτή αντίδραση.
Πώς θα μπορούσε να αλλάξει η πορεία
Ένα υποθετικό σενάριο ξεκινά από δύο αλλαγές: επιτυχημένες δοκιμές με καθαρό γραφίτη το 1941 και απόλυτη προτεραιότητα στο πυρηνικό πρόγραμμα το 1942. Πόροι που κατευθύνθηκαν στον πύραυλο V-2 θα μπορούσαν να είχαν μεταφερθεί εκεί. Ακόμη κι έτσι, η παραγωγή πυρηνικού υλικού υπό συμμαχικούς βομβαρδισμούς θα ήταν εξαιρετικά δύσκολη. Μία ή δύο βόμβες στα τέλη του 1944 αποτελούν αισιόδοξη υπόθεση, όχι βέβαιη εξέλιξη.
Η βόμβα δεν αρκούσε από μόνη της
Θα υπήρχε και το πρόβλημα της μεταφοράς. Ο V-2 μπορούσε να μεταφέρει περίπου έναν τόνο, ενώ οι πρώτες ατομικές βόμβες ζύγιζαν τέσσερις έως πέντε τόνους. Το σενάριο επομένως προϋποθέτει βομβαρδιστικό που θα περνούσε τη συμμαχική άμυνα, με πιθανό στόχο το Λονδίνο ή την Αμβέρσα. Μια επιτυχημένη επίθεση θα προκαλούσε τεράστιες απώλειες και φόβο για νέες επιθέσεις, ακόμη κι αν το γερμανικό απόθεμα ήταν ελάχιστο.
Διαφορετική καταστροφή, πιθανότατα ίδια ήττα
Η απόκτηση της βόμβας δεν θα εξασφάλιζε γερμανική νίκη. Η αμερικανική παραγωγική υπεροχή παρέμενε, ενώ οι γερμανικές δυνάμεις υποχωρούσαν. Στο υποθετικό αυτό ενδεχόμενο, γερμανικές πόλεις ή πυρηνικές εγκαταστάσεις θα μπορούσαν να γίνουν στόχοι αμερικανικών ατομικών επιθέσεων. Οι μεταπολεμικές συνέπειες παραμένουν αβέβαιες: ταχύτερος ανταγωνισμός εξοπλισμών ή νωρίτερη προσπάθεια ελέγχου τους. Στην πραγματικότητα, η Γερμανία παραδόθηκε πριν από την πρώτη ατομική δοκιμή, χωρίς να έχει πλησιάσει την κατασκευή λειτουργικής βόμβας.
Γνώριζες αυτές τις πλευρές της ιστορίας; Αν βρήκες το άρθρο ενδιαφέρον, μπορείς να το μοιραστείς και να περιηγηθείς στην ιστοσελίδα για περισσότερα σχετικά θέματα.