Περπατάς σε ένα λευκό δάσος σημύδας στην περιοχή που κάποτε θα γίνει η Σκωτία. Κάνει κρύο. Είναι υγρό, πάντα υγρό. Από το δάσος βγαίνει μια ομάδα πολεμιστών — ολόκληροι από πάνω ως κάτω γαλάζιοι. Δεν είναι ηλιακό κάψιμο, ούτε παγωνιά. Είναι εμφανές, έντονο μπλε. Αν το έβλεπες πριν από δύο χιλιάδες χρόνια, δεν θα έλεγες ότι ήταν απλά μακιγιάζ. Θα νόμιζες ότι κοιτάς κάτι σχεδόν υπερφυσικό. Αυτό το άρθρο εξηγεί γιατί οι άνθρωποι έγιναν μπλε — μερικές φορές με πρόθεση, μερικές φορές από βιολογία ή από το περιβάλλον — και πώς όλες αυτές οι ιστορίες έδεσαν τελικά με μύθους και θρησκείες.
Η εικόνα των γαλάζιων πολεμιστών
Ο πιο διάσημος μύθος λέει ότι οι αυτόχθονες της Βρετανίας βάφονταν με ένα φυτό που ονόμασε ο Ιούλιος Καίσαρας vitrum — σχεδόν σίγουρα πρόκειται για το woad. Το woad δίνει βαθύ μπλε χρώμα, το ίδιο χημικό στοιχείο που υπάρχει και στο indigo των τζιν. Η επεξεργασία του δεν είναι εύκολη: συγκομιδή φύλλων, πολτοποίηση, σχηματισμός μπαλών, ζύμωση επί εβδομάδες και τελική ανάκτηση του χρώματος. Δεν είναι κάτι που κάνεις κατά λάθος. Οι Ρωμαίοι γράφουν ότι αυτό έκανε τους πολεμιστές τρομακτικούς στη μάχη — αλλά μπορεί να υπήρχαν και άλλοι λόγοι: φόβος, θεραπευτική δράση (ήπιο αντισηπτικό) ή πνευματική προστασία. Παρ’ όλα αυτά, δεν έχουμε σίγουρα αρχαιολογικά ίχνη μπλε βαφής πάνω σε δέρμα από την εποχή εκείνη — μόνο γραπτές αναφορές — οπότε η εικόνα ίσως να μεγαλοποιήθηκε.
Το μπλε στη θρησκεία
Σε άλλες ηπείρους το μπλε έγινε σύμβολο του θεϊκού. Ορισμένες μορφές, όπως ο Krishna και ο Shiva, απεικονίζονται μπλε. Το μπλε είναι σπάνιο στη φύση — λίγα ζώα ή τρόφιμα είναι πραγματικά μπλε — και στο ανθρώπινο δέρμα σχεδόν μηδαμινό. Όταν κάτι σπάνιο εμφανίζεται στην ανθρώπινη μορφή, παίρνει εύκολα υπερφυσικές σημασίες. Το μπλε σαν χρώμα του «άλλου» ή του «θεϊκού» προκύπτει λογικά από αυτή τη σπανιότητα.
Η βιολογία πίσω από το μπλε: methemoglobinemia
Υπάρχει όμως και πραγματική ιατρική εξήγηση. Στα τέλη του 1800, ένας Γάλλος ονόματι Martin Fugate εγκαταστάθηκε στους λόφους του Κεντάκι και η οικογένειά του απέκτησε γενιές ανθρώπων με εμφανές μπλε απόχρωμα στο δέρμα. Η αιτία είναι μια σπάνια κληρονομική κατάσταση γνωστή ως methemoglobinemia. Στο αίμα υπάρχει μια μορφή της αιμοσφαιρίνης — η μεθεμοσφαιρίνη — που δεν μεταφέρει σωστά οξυγόνο και έχει σκούρο καφέ-μπλε χρώμα. Συνήθως ένα ένζυμο την μετατρέπει πίσω, αλλά αν λείπει ή είναι ελαττωματικό, η μεθεμοσφαιρίνη συσσωρεύεται και φαίνεται στο δέρμα, στα χείλη και στα δάχτυλα. Σε απομονωμένες κοινότητες με λιγότερο ποικίλο γονιδίωμα, ένας τέτοιος υπολειπόμενος χαρακτήρας μπορεί να γίνει συχνός. Ο γιατρός Madison Cawein έδειξε ότι η κατάσταση μπορεί να θεραπευτεί άμεσα με methylene blue — ένα απλό ενέσιμο φάρμακο — και ξαφνικά το «μυστήριο» έχασε τον μύθο του.
Argyria: το μπλε από το ασήμι
Μια άλλη αιτία είναι το argyria, μια μόνιμη αλλαγή στο χρώμα του δέρματος από μακροχρόνια έκθεση στο ασήμι. Το ασήμι χρησιμοποιήθηκε για αιώνες σε ιατρικές συνταγές, κοσμήματα και σκεύη. Η συνεχιζόμενη πρόσληψη ή έκθεση σε σωματίδια αργύρου οδηγεί σε αποθήκευση στο δέρμα και στο βάθος του χρόνου εμφανίζεται μόνιμο γαλάζιο-γκρι χρώμα. Στη σύγχρονη εποχή, ο Paul Karason έγινε διάσημος γιατί το δέρμα του έγινε βαθύ μπλε μετά από δεκαετίες χρήσης σπιτικού colloidal silver — και η αλλαγή ήταν μη αναστρέψιμη. Στο παρελθόν, τέτοια περιστατικά πιθανώς εξηγούν παλιές περιγραφές ανθρώπων «σαν πέτρα» ή «σαν στάχτη».
Cyanosis και το περιβάλλον
Υπάρχει και η πιο απλή, περιβαλλοντική μορφή μπλε: η cyanosis, όταν το αίμα δεν φέρνει αρκετό οξυγόνο. Σε μεγάλα υψόμετρα, όπως στους Άνδεις ή στο οροπέδιο Θιβέτ, οι κάτοικοι ή οι ταξιδιώτες βλέπουν μπλε τόνους στα χείλη και στα δάχτυλα, ειδικά όταν είναι εκτεθειμένοι στο κρύο ή σε κόπο. Δεν είναι μόνιμο, αλλά τα συμπτώματα αυτά γίνονταν εύκολα ορατά σε ξένους παρατηρητές και καταγράφηκαν στις πρώιμες αφηγήσεις εξερευνητών.
Πώς σχηματίζονται οι μύθοι
Όταν κοιτάξεις τα παραπάνω μαζί, βλέπεις πως η «ιστορία του μπλε ανθρώπου» δεν είναι μία αλλά τέσσερις — τουλάχιστον — ξεχωριστές εξηγήσεις που συνέβησαν ανεξάρτητα σε διαφορετικά μέρη και εποχές. Σε βόρεια δάση, σε απομονωμένα χωριά, σε εργαστήρια αργύρου, σε ψηλά βουνά — διαφορετικοί λόγοι έβγαζαν το ίδιο οπτικό σήμα: γαλάζιο δέρμα. Ο ανθρώπινος νους δεν περίμενε τη βιολογία. Έδεσε τις εικόνες με θρησκεία, φόβο και αφήγηση. Και έτσι ο μύθος μεγάλωσε.
Συμπεράσματα και τι μπορούμε να μάθουμε σήμερα
Οι άνθρωποι που ήταν μπλε δεν ήταν τέρατα ούτε «καταραμένοι». Ήταν απλά άνθρωποι που έζησαν στα όρια της γνώσης της εποχής τους, με σπάνια γονίδια, με επαγγέλματα και θεραπείες που σήμερα καταλαβαίνουμε, ή με σκληρό περιβάλλον. Το ενδιαφέρον είναι ότι πολλές κουλτούρες ερμήνευσαν την ίδια οπτική ένδειξη με παρόμοιο τρόπο: το μπλε σημαίνει «όχι συνηθισμένο», «διαφορετικό», «ιερό» ή «επικίνδυνο». Σήμερα, η επιστήμη μπορεί να εξηγήσει πολλά από αυτά τα φαινόμενα — αλλά οι ιστορίες παραμένουν χρήσιμες: δείχνουν πώς η βιολογία και η κουλτούρα αλληλοσχηματίζονται.
Γνώριζες αυτές τις ιστορίες για το μπλε δέρμα; Σου άρεσε το άρθρο; Αν το βρήκες ενδιαφέρον, μοιράσου το ή ρίξε μια ματιά σε άλλα κείμενα στην ιστοσελίδα μας — χωρίς πίεση, μόνο αν θέλεις.