Η Μεγάλη Χίμαιρα του Γύψου: Το «Σκόπια 2014» και η Καρναβαλική Ιστοριογραφία της Απελπισίας

Υπάρχει μια λεπτή, σχεδόν αόρατη γραμμή που χωρίζει την εθνική υπερηφάνεια από τη συλλογική υστερία, και τη δημιουργία ιστορικής ταυτότητας από ένα ακριβό, κακόγουστο πάρτι μασκέ. Στην περίπτωση του γειτονικού κρατιδίου της Βόρειας Μακεδονίας, η γραμμή αυτή όχι μόνο παραβιάστηκε, αλλά κονιορτοποιήθηκε κάτω από τους τόνους φθηνού μπετόν, πολυεστέρα και γύψου που επιστρατεύτηκαν για το διαβόητο οικιστικό και αρχιτεκτονικό παραλήρημα υπό τον τίτλο «Σκόπια 2014». Αυτό που ξεκίνησε το 2010 ως το «μεγαλύτερο όραμα» της εθνικιστικής κυβέρνησης του Νίκολα Γκρουέφσκι, κατέληξε να καταγραφεί στην παγκόσμια πολιτιστική ιστορία ως η πιο θλιβερή, κρατικά χρηματοδοτούμενη απόπειρα κλοπής ταυτότητας—ένα μνημείο της υπαρξιακής γύμνιας ενός λαού που, στερούμενος δικών του αρχαίων ριζών, αποφάσισε να τις αγοράσει με το κιλό, με απευθείας αναθέσεις και υπερτιμολογημένα τιμολόγια.

Το «Σκόπια 2014» δεν ήταν απλώς ένα πρόγραμμα αστικής ανάπλασης· ήταν μια ψυχολογική κραυγή αγωνίας, ένα μνημείο ψευδοϊστορικής ματαιοδοξίας. Μια ολόκληρη πολιτική ελίτ, βυθισμένη στο κόμπλεξ της ιστορικής ανυπαρξίας, κοίταξε τον καθρέφτη, τρόμαξε με το σλαβικό, πρόσφατο παρελθόν της και αποφάσισε να κάνει reality-show μεταμόρφωσης σε ολόκληρη την πρωτεύουσα. Το αποτέλεσμα; Μια πόλη-Φρανκενστάιν, η «Disneyland των Βαλκανίων», όπου ο νεοκλασικισμός συναντά το κιτς του Λας Βέγκας και η αρχαία Μακεδονία ανασταίνεται με τη μορφή φθηνών σκηνικών που θυμίζουν ταινία χαμηλού προϋπολογισμού του Χόλιγουντ.

Στο κέντρο αυτής της ιλαροτραγωδίας δεσπόζει τοτέμ της απελπισίας τους: ο «Έφιππος Πολεμιστής». Ένα γιγαντιαίο άγαλμα ύψους 22 μέτρων, το οποίο όλοι γνωρίζουν ότι αναπαριστά τον Μέγα Αλέξανδρο, αλλά επειδή ακόμη και ο θράσος έχει τα διπλωματικά του όρια, βαφτίστηκε με έναν τίτλο που θυμίζει φιγούρα από παιδικό παιχνίδι των Playmobil. Το να βλέπεις μια σλαβική κοινότητα, η οποία εμφανίστηκε στην περιοχή πολλούς αιώνες μετά τον θάνατο του Μακεδόνα στρατηλάτη, να διεκδικεί γονιδιακή και πολιτισμική συγγένεια μαζί του, ξεπερνά τα όρια της ιστορικής ανακρίβειας και αγγίζει τα όρια της κλινικής παράνοιας.

Δίπλα στον Αλέξανδρο, στήθηκε ο πατέρας του, ο Φίλιππος Β΄, η μητέρα του, η Ολυμπιάδα—μια πλήρης, γύψινη αγία οικογένεια, λες και η αρχαία Πέλλα μετακόμισε λόγω ενοικίου στις όχθες του ποταμού Βαρδάρη. Η ματαιοδοξία των διοργανωτών αυτού του αρχιτεκτονικού βανδαλισμού δεν σταμάτησε εκεί. Σε μια προσπάθεια να μην αφήσουν κανέναν παραπονεμένο και να γεμίσουν κάθε εκατοστό δημόσιου χώρου, ανακάτεψαν στην ίδια μαρμίτα τον Ιουστινιανό, τον Τσάρο Σαμουήλ, επαναστάτες του 20ού αιώνα και τη Μητέρα Τερέζα.

Η ιστορική αφήγηση των Σκοπίων θυμίζει μπουφέ σε τουριστικό ξενοδοχείο: λίγο από Μέγα Αλέξανδρο, μια δόση Βυζαντίου, μια κουταλιά βουλγαρικής ιστορίας, πασπαλισμένη με γιουγκοσλαβικό σοσιαλισμό. Ό,τι βρήκαν, το οικειοποιήθηκαν. Αν μπορούσαν να αποδείξουν ότι ο Ιούλιος Καίσαρας είχε εξοχικό στη Γευγελή ή ότι ο Όμηρος έγραψε την Ιλιάδα πίνοντας καφέ στο Τέτοβο, θα είχαν στήσει άλλα δέκα αγάλματα.

Η αισθητική του έργου αποτελεί ένα αυτόνομο έγκλημα κατά της όρασης. Τα υφιστάμενα κτίρια της γιουγκοσλαβικής περιόδου, που είχαν μια δική τους, αυθεντική μπρουταλιστική και μοντερνιστική ταυτότητα, «ντύθηκαν» βίαια με ψεύτικες προσόψεις. Πλαστικοποιημένες δωρικές κολώνες, κιονόκρανα από φελιζόλ και μπαρόκ στοιχεία κολλήθηκαν πάνω σε σοβιετικού τύπου τσιμέντα.

Η «Πόρτα Μακεδονία», μια θριαμβευτική αψίδα-απομίμηση εκείνης του Παρισιού, στέκει σαν τη μύγα μες στο γάλα, προσπαθώντας να προσδώσει αυτοκρατορικό μεγαλείο σε μια πόλη που παλεύει καθημερινά με τα σκουπίδια και την ανεργία. Οι γέφυρες του Βαρδάρη γέμισαν με τόσα πολλά αγάλματα ανά τετραγωνικό μέτρο, που οι πεζοί αισθάνονται ότι περπατούν μέσα σε αποθήκη εργοστασίου γλυπτικής. Αγάλματα με ανατομικά λάθη, δυσανάλογα μέλη και ανέκφραστα πρόσωπα, σμιλευμένα από καλλιτέχνες των οποίων το ταλέντο προφανώς εξαντλήθηκε στη διαχείριση των κρατικών κονδυλίων.

Το πιο ειρωνικό είναι ότι αυτή η «αρχαιοποίηση» (Antiquisation) πλασαρίστηκε ως επιστροφή στις ευρωπαϊκές ρίζες. Στην πραγματικότητα, ήταν μια φυγή από την πραγματικότητα. Ένας λαός παγιδευμένος σε ένα γεωπολιτικό τέλμα, αντί να κοιτάξει μπροστά, να χτίσει υποδομές, νοσοκομεία και σχολεία, προτίμησε να ξοδέψει μια περιουσία για να χτίσει ένα ψεύτικο παρελθόν.

Πίσω από τις επικές κουρτίνες του εθνικισμού, κρυβόταν πάντα η παλιά, καλή βαλκανική διαφθορά. Το «Σκόπια 2014» ξεκίνησε με έναν θεωρητικό, μαζεμένο προϋπολογισμό της τάξης των 80 εκατομμυρίων ευρώ. Μέχρι την ολοκλήρωσή του, το κόστος εκτοξεύθηκε στα 600 έως 800 εκατομμύρια ευρώ—ορισμένοι μιλούν και για ένα δισεκατομμύριο. Για μια από τις φτωχότερες χώρες της Ευρώπης, όπου το βιοτικό επίπεδο παραμένει χαμηλό, το ποσό αυτό αποτελεί πρόκληση.

Κάθε άγαλμα, κάθε κολώνα, κάθε ψευδο-μπαρόκ παράθυρο ήταν μια ευκαιρία για ξέπλυμα χρήματος και πλουτισμό της κυβερνητικής κλίκας. Οι πολίτες των Σκοπίων πλήρωναν από το υστέρημά τους για να βλέπουν την πόλη τους να μεταμορφώνεται σε ένα κακόγουστο θεματικό πάρκο, την ώρα που το σύστημα υγείας τους κατέρρεε. Η ματαιοδοξία της εξουσίας χρησιμοποίησε την εθνική ανασφάλεια του όχλου ως προπέτασμα καπνού για να λεηλατήσει τα δημόσια ταμεία. Τους πρόσφεραν «Μεγαλέξανδρους» από μπρούντζο για να ξεχάσουν ότι δεν είχαν χρήματα για το σούπερ μάρκετ.

Η ψευδοϊστορική αυτή φιέστα, πέρα από το ότι εξόργισε την Ελλάδα και πάγωσε για χρόνια την ευρωπαϊκή προοπτική της χώρας, προκάλεσε και βαθύ εσωτερικό διχασμό. Η μεγάλη αλβανική μειονότητα που κατοικεί στη χώρα είδε το «Σκόπια 2014» ως μια προσπάθεια πλήρους εκσλαβισμού και περιθωριοποίησης της δικής της παρουσίας. Το κέντρο της πόλης μετατράπηκε σε ένα πεδίο εθνοτικής επιβολής, όπου η μία πλευρά προσπαθούσε να πνίξει την άλλη κάτω από το βάρος των δικών της μνημείων.

Ακόμη και οι ίδιοι οι σκεπτόμενοι πολίτες της χώρας ένιωσαν ντροπή. Η λεγόμενη «Πολύχρωμη Επανάσταση» (Colorful Revolution) είδε χιλιάδες νέους να βγαίνουν στους δρόμους και να πετούν μπαλόνια με μπογιές πάνω στα αγάλματα και τις κάλπικες προσόψεις. Ήταν η απάντηση της πραγματικότητας στην ψευδαίσθηση. Η νεολαία δεν ήθελε να ζει στο 300 π.Χ. με όρους του 21ου αιώνα· ήθελε μια κανονική, σύγχρονη ευρωπαϊκή χώρα.

Η ιστορία, ωστόσο, έχει την τάση να εκδικείται όσους την καπηλεύονται. Με τη Συμφωνία των Πρεσπών το 2018, η φούσκα της «αρχαιοποίησης» έσκασε με πάταγο. Η χώρα αναγκάστηκε να αλλάξει το όνομά της σε Βόρεια Μακεδονία, και το μεγάλο διπλωματικό και ιστορικό φιάσκο σφραγίστηκε με τον πιο ταπεινωτικό τρόπο για τους εμπνευστές του.

Σήμερα, όποιος επισκέπτεται την πλατεία των Σκοπίων και πλησιάζει τον μεγαλοπρεπή «Έφιππο Πολεμιστή», αντικρίζει μια μικρή, επεξηγηματική πινακίδα. Μια πινακίδα που τοποθετήθηκε βάσει της συμφωνίας και αναφέρει ρητά ότι το μνημείο αυτό αναφέρεται στην ιστορία και τον πολιτισμό της Αρχαίας Ελλάδας και αποτελεί μέρος της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς.

Υπάρχει μεγαλύτερη ειρωνεία; Ξόδεψαν εκατοντάδες εκατομμύρια, παραμόρφωσαν την πρωτεύουσά τους, έγιναν ο περίγελος της διεθνούς αρχιτεκτονικής κοινότητας, μόνο και μόνο για να καταλήξουν να λειτουργούν ως… υπαίθριοι ξεναγοί της ελληνικής ιστορίας. Τα αγάλματα που προορίζονταν να αποδείξουν τη «μεγαλειώδη καταγωγή» τους, στέκουν τώρα εκεί ως αιώνιες υπενθυμίσεις της διπλωματικής τους ήττας και της ιστορικής τους αποτυχίας.

Το «Σκόπια 2014» θα παραμείνει στο διηνεκές ως ένα μοναδικό case study στα εγχειρίδια της πολιτικής επιστήμημης, της κοινωνιολογίας και της αρχιτεκτονικής. Είναι το απόλυτο παράδειγμα του τι συμβαίνει όταν ένα κράτος υποφέρει από υπαρξιακό πανικό. Όταν η ανάγκη για ρίζες μετατρέπεται σε βιομηχανική παραγωγή εθνικών μύθων, το αποτέλεσμα δεν είναι το μεγαλείο, αλλά το γελοίο.

Οι γείτονες πίστεψαν ότι χτίζοντας μια Ρώμη από χαρτόνι θα αποκτούσαν το ειδικό βάρος που τους έλειπε. Ξέχασαν όμως ότι η ιστορία δεν παραγγέλνεται σε χυτήρια της Ιταλίας, ούτε σοβατίζεται με νεοκλασικές προσόψεις. Η ιστορία γράφεται με πράξεις, με πολιτισμό, με διάρκεια και, κυρίως, με αλήθεια. Και η αλήθεια είναι ότι, κάτω από το γύψινο μπαρόκ των Σκοπίων, δεν κρύβεται η Μακεδονία του Φιλίππου, αλλά η απόγνωση μιας τεχνητής ταυτότητας που ψάχνει ακόμα να βρει ποια είναι, περιτριγυρισμένη από τα ίδια της τα φαντάσματα.

Τις γνωρίζατε αυτές τις πληροφορίες; Αν το βρήκατε ενδιαφέρον, γιατί δεν κοινοποιείτε το άρθρο στα social media;