Η Ρώμη κυβέρνησε τη Δακία για περίπου 165 χρόνια. Ωστόσο, περίπου 22 εκατομμύρια άνθρωποι μεγαλώνουν σήμερα μιλώντας ρουμανικά, μια γλώσσα που προέρχεται από τα λατινικά. Πώς άντεξε αυτή η κληρονομιά, ενώ η αυτοκρατορία αποχώρησε τόσο νωρίς; Η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στις ρωμαϊκές κατακτήσεις. Βρίσκεται στις κοινότητες που συνέχισαν να μιλούν, να μετακινούνται και να μεταδίδουν τη γλώσσα τους. Το δύσκολο είναι ότι ο ακριβής τόπος όπου διαμορφώθηκαν τα ρουμανικά παραμένει αντικείμενο διαφωνίας.
Μια σύντομη κυριαρχία με βαθιά επίδραση
Ο αυτοκράτορας Τραϊανός ολοκλήρωσε την κατάκτηση της Δακίας το 106 μ.Χ., ύστερα από δύο πολέμους. Η περιοχή διέθετε πλούσια κοιτάσματα χρυσού, αργύρου και σιδήρου, αλλά οι συγκρούσεις είχαν μειώσει τον πληθυσμό της. Για να καλλιεργηθεί η γη και να γεμίσουν οι πόλεις, εγκαταστάθηκαν εκεί άνθρωποι από ολόκληρο τον ρωμαϊκό κόσμο. Τα λατινικά έγιναν κοινό μέσο επικοινωνίας ανάμεσα σε πληθυσμούς διαφορετικής προέλευσης. Πάντως, δεν ανήκε όλη η σημερινή Ρουμανία στη ρωμαϊκή επικράτεια.
Η Ρώμη παραλίγο να φύγει αμέσως
Σύμφωνα με τον Ρωμαίο ιστορικό Ευτρόπιο, ο Αδριανός σκέφτηκε να εγκαταλείψει τη Δακία όταν έγινε αυτοκράτορας, το 117. Οι σύμβουλοί του τον απέτρεψαν, επειδή πολλοί Ρωμαίοι πολίτες θα έμεναν εκτεθειμένοι έξω από τα σύνορα. Η αποχώρηση πραγματοποιήθηκε τελικά επί Αυρηλιανού, γύρω στο 270–271. Τότε συνέβη κάτι χαρακτηριστικό: το όνομα «Δακία» μεταφέρθηκε νότια του Δούναβη, σε μια νέα ρωμαϊκή επαρχία. Το αν έφυγε και ολόκληρος ο πληθυσμός από τον βορρά παραμένει αμφισβητούμενο.
Ο Δούναβης δεν χώριζε δύο γλωσσικούς κόσμους
Νότια του ποταμού βρισκόταν η Μοισία, ρωμαϊκή επαρχία ήδη από το 6 μ.Χ. Η ρωμαϊκή παρουσία στα Βαλκάνια διατηρήθηκε για αιώνες περισσότερο από ό,τι στη Δακία, μέχρι τις μεγάλες ανατροπές των αρχών του 7ου αιώνα. Επομένως, η επιβίωση των λατινικών δεν χρειάζεται να αναζητηθεί αποκλειστικά στη σημερινή Ρουμανία. Η λεγόμενη γραμμή του Jireček, βασισμένη κυρίως στη γλώσσα των επιγραφών, δείχνει μια ευρύτερη λατινόφωνη ζώνη που περιλάμβανε και τις δύο όχθες του Δούναβη.
Τρεις εξηγήσεις για την ίδια ιστορία
Η θεωρία της δακορωμαϊκής συνέχειας υποστηρίζει ότι οι πρόγονοι των Ρουμάνων παρέμειναν κυρίως βόρεια του ποταμού μετά τη ρωμαϊκή αποχώρηση. Η μεταναστευτική θεωρία τοποθετεί τη διαμόρφωση της γλώσσας νότια και προβλέπει μεταγενέστερη μετακίνηση προς τον βορρά. Μια τρίτη προσέγγιση συνδυάζει τις δύο: λατινόφωνοι πληθυσμοί ζούσαν εκατέρωθεν του Δούναβη και διατηρούσαν επαφές. Τα διαθέσιμα στοιχεία δεν επιτρέπουν οριστική απάντηση, ενώ πολιτικές και εθνικές αντιπαραθέσεις έχουν επηρεάσει τη συζήτηση.
Μια γλώσσα που μιλούσαν, αλλά σπάνια έγραφαν
Το μεγαλύτερο εμπόδιο είναι η έλλειψη γραπτών μαρτυριών. Από τον 6ο έως τον 16ο αιώνα, τα ρουμανικά καταγράφονται ελάχιστα. Στα ρουμανόφωνα εδάφη, τα επίσημα και θρησκευτικά κείμενα γράφονταν για αιώνες στην παλαιά εκκλησιαστική σλαβονική, η οποία είχε ρόλο αντίστοιχο με εκείνον των λατινικών στη δυτική Ευρώπη. Έτσι, άλλη ήταν η καθημερινή γλώσσα και άλλη η γλώσσα των εγγράφων. Οι γλωσσολόγοι ανασυνθέτουν μεγάλο μέρος της εξέλιξης των ρουμανικών μέσα από συγκρίσεις και όχι από συνεχή γραπτά αρχεία.
Ένα γράμμα που έσπασε τη σιωπή
Τον Ιούνιο του 1521, ο έμπορος Neacșu από το Κιμπουλούνγκ έστειλε στον Johannes Benkner, δήμαρχο του Μπρασόβ, προειδοποίηση για οθωμανικές κινήσεις στον Δούναβη. Πρόκειται για το παλαιότερο ακριβώς χρονολογημένο ρουμανικό έγγραφο. Ήταν γραμμένο με κυριλλικά γράμματα, με σλαβονικό άνοιγμα και κλείσιμο. Ωστόσο, σύμφωνα με γλωσσολογική καταμέτρηση, οι 175 από τις 190 λέξεις του, χωρίς επαναλήψεις και ονόματα, είχαν λατινική προέλευση. Το Ψαλτήρι του Hurmuzaki θεωρείται πιθανώς παλαιότερο, με χρονολόγηση περίπου στο 1491–1504.
Οι συγγενείς γλώσσες νοτιότερα
Η εικόνα συμπληρώνεται από τα αρωμανικά, μια συγγενική ανατολική ρομανική γλώσσα που ανάγεται επίσης στην κοινή ρουμανική. Περίπου 250.000 άνθρωποι τη μιλούν κυρίως στην Ελλάδα, την Αλβανία, τη Βόρεια Μακεδονία και τη Βουλγαρία. Η παρουσία τους αποδεικνύει ότι η λατινογενής ομιλία επιβίωσε και νότια του Δούναβη. Δεν λύνει από μόνη της τη διαφωνία για την κοιτίδα των ρουμανικών, αλλά δείχνει γιατί η ιστορία δεν περιορίζεται στα σύγχρονα σύνορα.
Η γλώσσα επέζησε πέρα από την αυτοκρατορία
Τα ρουμανικά πέρασαν σταδιακά στο λατινικό αλφάβητο στα μέσα του 19ου αιώνα, ενώ δέχτηκαν λόγια δάνεια από τα λατινικά και άλλες ρομανικές γλώσσες. Ο καθημερινός τους πυρήνας, όμως, παρέμεινε κυρίως λατινικός, παρά τις σλαβικές και άλλες επιρροές. Οι Ρουμάνοι δεν μιλούν σήμερα λατινικά, αλλά μια γλώσσα που εξελίχθηκε από αυτά, επειδή κοινότητες συνέχισαν να τη μεταδίδουν πολύ μετά την αποχώρηση της Ρώμης.
Εσείς το γνωρίζατε; Αν βρήκατε ενδιαφέρουσα αυτή την ιστορία, μπορείτε να μοιραστείτε το άρθρο και να περιηγηθείτε στην ιστοσελίδα για περισσότερα σχετικά θέματα.