Τι θα συνέβαινε αν, τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940, ο Ιωάννης Μεταξάς αποδεχόταν το ιταλικό τελεσίγραφο; Θα απέφευγε η Ελλάδα τον πόλεμο και τις καταστροφές ή θα έμπαινε σε μια διαφορετική περιπέτεια; Η ιστορία δεν προσφέρει βέβαιες απαντήσεις σε υποθετικά ερωτήματα. Ωστόσο, η εξέταση αυτού του ενδεχομένου φωτίζει το βάρος της απόφασης του «Όχι», αλλά και όσα διακυβεύονταν πέρα από το πεδίο της μάχης.
Μια απόφαση που δεν πάρθηκε ξαφνικά
Ο Μεταξάς δεν βρέθηκε απροετοίμαστος απέναντι στην ιταλική απαίτηση. Οι προκλήσεις είχαν προηγηθεί, με κορυφαία τον τορπιλισμό της «Έλλης». Η επιλογή του να μην απαντήσει τότε στρατιωτικά εντασσόταν στην προσπάθεια αποφυγής ενός πρόωρου πολέμου. Παράλληλα, η εξωτερική του πολιτική είχε σταθερή κατεύθυνση: ουδετερότητα όσο ήταν εφικτή και, εφόσον γινόταν αναπόφευκτη η σύγκρουση, συμπόρευση με τη Βρετανία. Η ιδεολογική συγγένεια αυταρχικών καθεστώτων δεν καθόριζε αυτομάτως και τις διεθνείς επιλογές τους.
Το μάθημα του Εθνικού Διχασμού
Η εμπειρία του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου βάραινε στη σκέψη του Μεταξά. Η ουδετερότητα δεν είχε προστατεύσει την Ελλάδα από ξένες επεμβάσεις, ενώ ο Εθνικός Διχασμός είχε αποδυναμώσει τη χώρα. Επιπλέον, θεωρούσε ότι η Ελλάδα δεν μπορούσε εύκολα να βρεθεί απέναντι στην κυρίαρχη ναυτική δύναμη. Πίστευε στην τελική επικράτηση του αγγλοσαξονικού κόσμου, ακόμη κι αν προηγούνταν ελληνική ήττα και κατοχή. Το «Όχι» ήταν συνειδητή στρατηγική επιλογή, όχι προσδοκία ενός εύκολου πολέμου.
Θα μπορούσε να παρακάμψει τον βασιλιά;
Ο Γεώργιος Β΄ ήταν σταθερά προσανατολισμένος προς τη Βρετανία. Ωστόσο, έως το 1940 ο Μεταξάς είχε ενισχύσει σημαντικά τον προσωπικό του έλεγχο στον κρατικό μηχανισμό. Επομένως, στο υποθετικό σενάριο μιας αποδοχής, θα μπορούσε να επιχειρήσει να περιορίσει τη βασιλική αντίδραση. Αυτό δεν σημαίνει ότι σκεφτόταν πραγματικά μια τέτοια κίνηση. Η κρίσιμη διάκριση είναι ανάμεσα στο τι μπορούσε ενδεχομένως να επιβάλει και στο τι είχε αποφασίσει να πράξει.
Οι πρώτες ώρες μετά από ένα «Ναι»
Η αποδοχή του τελεσιγράφου θα επέτρεπε την είσοδο ιταλικών στρατευμάτων και την κατάληψη στρατηγικών σημείων, τα οποία δεν προσδιορίζονταν συγκεκριμένα. Λιμάνια, συγκοινωνιακοί κόμβοι και σημαντικές πόλεις θα μπορούσαν να περάσουν υπό ιταλικό έλεγχο. Η πιθανότερη εκτίμηση είναι ότι ο στρατός θα ακολουθούσε τις κυβερνητικές διαταγές. Η γνωστή επιμονή του Κατσιμήτρου στην άμυνα της Ηπείρου αφορούσε διαφορετική περίσταση: την τακτική διεξαγωγή ενός πολέμου, όχι την ανατροπή μιας πολιτικής απόφασης.
Η δυσαρέσκεια δεν αρκεί για αντίσταση
Η παρουσία ξένων στρατευμάτων δύσκολα θα γινόταν αποδεκτή από την ελληνική κοινωνία. Όμως η δυσαρέσκεια δεν μετατρέπεται αυτόματα σε οργανωμένη εξέγερση. Χρειάζονται μηχανισμοί, όπλα, δίκτυα και ηγεσία. Χωρίς την πολεμική εμπειρία της Αλβανίας, θα έλειπε επίσης το ιδιαίτερο αίσθημα των «σκλαβωμένων νικητών». Η αντίσταση πιθανόν να εμφανιζόταν, αλλά ο χρόνος ανάπτυξης και η μαζικότητά της θα μπορούσαν να είναι διαφορετικά.
Πόσο θα μπορούσε να παρέμβει η Βρετανία;
Το φθινόπωρο του 1940 η Βρετανία αντιμετώπιζε σοβαρές στρατιωτικές πιέσεις και είχε περιορισμένες δυνατότητες ουσιαστικής βοήθειας. Η Κρήτη θα αποτελούσε ιδιαίτερο σημείο ενδιαφέροντος, χωρίς αυτό να εγγυάται επιτυχημένη επέμβαση. Αν η Ιταλία εξασφάλιζε τον έλεγχο της Ελλάδας χωρίς πόλεμο, θα εξέλιπε ένας βασικός λόγος γερμανικής επέμβασης στα Βαλκάνια. Η απουσία της επιχείρησης «Μαρίτα» παραμένει, πάντως, υπόθεση και όχι βέβαιο εναλλακτικό αποτέλεσμα.
Λιγότερες καταστροφές, αλλά άγνωστη συνέχεια
Μια Ελλάδα υπό ιταλική κυριαρχία ίσως υπέφερε λιγότερο από πολεμικές επιχειρήσεις. Εξετάζεται ακόμη η πιθανότητα διαφορετικής τύχης για τους Έλληνες Εβραίους, εφόσον δεν εγκαθίστατο γερμανικός έλεγχος. Όμως η ιταλική συνθηκολόγηση του 1943 θα δημιουργούσε νέα αβεβαιότητα: γερμανική επέμβαση, βρετανική παρουσία ή ακόμη και γεωγραφικό διαχωρισμό. Ούτε η αποφυγή του Εμφυλίου θα ήταν εξασφαλισμένη. Λιγότερες αρχικές θυσίες δεν σήμαιναν ασφαλές μεταπολεμικό μέλλον.
Όσα κερδήθηκαν πέρα από τα εδάφη
Η σημασία του 1940 δεν περιορίζεται στα μεταπολεμικά ανταλλάγματα. Η νίκη απέναντι στην Ιταλία ενίσχυσε την αυτοεκτίμηση μιας κοινωνίας βαθιά τραυματισμένης από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Γηγενείς και πρόσφυγες συμμετείχαν σε μια κοινή προσπάθεια, σφυρηλατώντας δεσμούς. Έτσι, το υποθετικό «Ναι» αναδεικνύει το ουσιαστικό δίλημμα: η αποφυγή του άμεσου κόστους δεν ταυτίζεται πάντα με τη διαφύλαξη της ελευθερίας και της αξιοπρέπειας.
Εσείς το είχατε σκεφτεί; Αν βρήκατε ενδιαφέρουσα αυτή την προσέγγιση, μπορείτε να μοιραστείτε το άρθρο και να περιηγηθείτε στην ιστοσελίδα μας για περισσότερα σχετικά κείμενα.