Ένας Γίγαντας θαμμένος κάτω από ένα ηφαίστειο, που εξακολουθεί να βγάζει φωτιά και να ταράζει τη γη προσπαθώντας να κινηθεί: αυτή είναι η εικόνα του Εγκέλαδου στις αρχαίες παραδόσεις. Αντίπαλος των θεών στη Γιγαντομαχία, συνδέθηκε κυρίως με την Αθηνά και τη Σικελία. Η ιστορία του, όμως, δεν έχει μία μόνο εκδοχή. Άλλοτε τον νικά η θεά, άλλοτε ο κεραυνός του Δία, ενώ οι περιγραφές του εγκλωβισμού του δίνουν μυθική μορφή στη φωτιά και στους κλονισμούς της Αίτνας.
Ένας γιος της Γης απέναντι στους θεούς Ο Εγκέλαδος ανήκει στους Γίγαντες που πολέμησαν τους θεούς. Σύμφωνα με τη γενεαλογία που παραδίδει ο Υγίνος, ήταν γιος της Γης και του Τάρταρου. Στη ρωμαϊκή ποιητική παράδοση, η Φήμη παρουσιάζεται επίσης ως παιδί της Γης και αδελφή του Εγκέλαδου και του Κοίου. Το όνομά του συνδέεται στην πηγή με τη σημασία της παρότρυνσης ή του πολεμικού καλέσματος, στοιχείο που ταιριάζει με τον ορμητικό χαρακτήρα του μυθικού πολεμιστή.
Η Αθηνά σηκώνει τη Σικελία Η πιο χαρακτηριστική αφήγηση παρουσιάζει τον Εγκέλαδο να εγκαταλείπει το πεδίο της μάχης και την Αθηνά να τον καταδιώκει. Στη «Βιβλιοθήκη» του Ψευδο-Απολλόδωρου, η θεά ρίχνει προς το μέρος του ολόκληρο το νησί της Σικελίας. Ο Κόιντος Σμυρναίος περιγράφει ακόμη πιο έντονα τη σκηνή: η Αθηνά σηκώνει το νησί και το καταφέρνει πάνω στον πελώριο αντίπαλό της. Κάτω από αυτό το ασήκωτο βάρος, ο Γίγαντας παραμένει παγιδευμένος, χωρίς να χάνει εντελώς τη δύναμή του.
Μια νίκη με διαφορετικές εκδοχές Οι αρχαίες μαρτυρίες δεν συμφωνούν για τον τρόπο της ήττας του. Ορισμένες αποδίδουν το τέλος του στον κεραυνό του Δία, ενώ άλλες συνδέουν την εξουδετέρωσή του με το άρμα της Αθηνάς ή με το δόρυ του Σειληνού. Ο Παυσανίας αναφέρει ότι η Αθηνά οδήγησε το άρμα και τα άλογά της εναντίον του, συνδέοντας αυτή την παράδοση με την προσωνυμία «Ιππία». Οι διαφορετικές αφηγήσεις δείχνουν ότι ο μύθος δεν διατηρήθηκε ως μία ενιαία, αμετάβλητη ιστορία.
Η ανάσα που γίνεται ηφαιστειακή φωτιά Η σύνδεση του Εγκέλαδου με την Αίτνα δίνει στον μύθο την πιο παραστατική του εικόνα. Η φωτιά του ηφαιστείου παρουσιάζεται ως η πύρινη ανάσα του θαμμένου Γίγαντα. Ο Καλλίμαχος συνδέει τη φλεγόμενη Αίτνα και τα ταραγμένα βάθη της με τον Γίγαντα κάτω από τη γη. Στον Κόιντο Σμυρναίο, η Σικελία εξακολουθεί να καίγεται από τη φωτιά του αθάνατου Εγκέλαδου. Δεν πρόκειται, επομένως, πάντα για έναν νεκρό αντίπαλο, αλλά για μια δύναμη που παραμένει ενεργή κάτω από το έδαφος.
Όταν ο Γίγαντας προσπαθεί να γυρίσει πλευρό Μια ιδιαίτερα ζωντανή περιγραφή παρουσιάζει τον Εγκέλαδο να προσπαθεί απλώς να αλλάξει θέση. Στη «Θηβαΐδα» του Στάτιου, αυτή η κίνηση αρκεί για να βροντήξει το πύρινο βουνό από τις κοιλότητές του και να ξεχειλίσουν οι κορυφές του. Η εικόνα μεταφέρει το μέγεθος του Γίγαντα χωρίς περίπλοκες εξηγήσεις: μια δική του κίνηση αναστατώνει ολόκληρο το τοπίο. Το βουνό γίνεται έτσι ταυτόχρονα φυλακή του και σημάδι της συνεχιζόμενης αντίστασής του.
Εγκέλαδος ή Τυφώνας κάτω από το βουνό; Η ταυτότητα της μορφής κάτω από την Αίτνα αλλάζει ανάλογα με την παράδοση. Σε ορισμένες πηγές εκεί βρίσκεται ο Τυφώνας, ενώ σε άλλες ο Εγκέλαδος. Ο Φιλόστρατος καταγράφει αυτή την εναλλαγή, αλλά σε περιγραφή ζωγραφικού έργου συνδέει επίσης τον Τυφώνα με τη Σικελία και τον Εγκέλαδο με την Ιταλία. Κοινό στοιχείο είναι η εικόνα ενός τεράστιου αντιπάλου που κρατιέται κάτω από τη γη και συνεχίζει να απειλεί, να υποφέρει και να εκπνέει φωτιά.
Η σύγκρουση με τον Διόνυσο Στα «Διονυσιακά» του Νόννου, ο Εγκέλαδος εμφανίζεται και απέναντι στον Διόνυσο. Ο θεός επιτίθεται στους Γίγαντες με κισσό, θύρσους και φλεγόμενους δαυλούς. Παρότι η φωτιά τυλίγει το κεφάλι του Εγκέλαδου, εκείνος δεν υποτάσσεται: προορίζεται να χτυπηθεί από τον κεραυνό. Στο ίδιο έργο, η Γη παρακινεί τους γιους της να πολεμήσουν, υποσχόμενη στον Εγκέλαδο την Αθηνά ως σύντροφο. Πρόκειται για υπόσχεση πριν από τη μάχη, όχι για γάμο που πραγματοποιήθηκε.
Μια αναμέτρηση αποτυπωμένη στην τέχνη Η μάχη της Αθηνάς με τον Εγκέλαδο εμφανίζεται σε αττικά αγγεία του έκτου και του πέμπτου αιώνα π.Χ., καθώς και σε μαρμάρινο ανάγλυφο της Περγάμου του δεύτερου αιώνα π.Χ. Οι παραστάσεις αυτές συμπληρώνουν τις γραπτές αφηγήσεις και κρατούν στο επίκεντρο τη σύγκρουση της θεάς με τον Γίγαντα.
Εσείς γνωρίζατε αυτές τις παραδόσεις; Αν βρήκατε ενδιαφέρουσα την ιστορία του Εγκέλαδου, μπορείτε να τη μοιραστείτε και να περιηγηθείτε στην ιστοσελίδα για περισσότερα σχετικά θέματα από την ελληνική μυθολογία.